Búmerkið hjá felagnum
12. nov. 2020

Terji Nielsen - Grøna orkuskiftið í Føroyum.

Næsti fyrilestrarhaldari á ráðstevnuni "Kappingarføri - orkuprísir og grøn orka" 12. november 2020 í Løkshøll var Terji Nielsen, menningarleiðari hjá SEV. Terji tosaði um, hvussu vit næstu árini skulu flyta okkum frá einum samfelag, sum í stóran mun verður rikið við innfluttari olju, til eitt samfelag har orkunýtslan verður grundað á egið tilfeingi.

Hann vísti á møguleikar at flyta stórar partar av oljunýtsluni yvir á varandi orkuloysnir, bæði í mun til el-framleiðslu, upphiting og flutning á landi. Eisini segði hann hvussu hann metir at peningurin skal brúkast næstu 10-15 árini.

Oljunýtslan í Føroyum er stór, vit brúktu umleið 290.000 tons av olju í 2019, svarandi til áleið 47 tangaskip ella fyri umleið 20. mió. kr. um vikuna. Tað er nakað, sum vit eiga at gera betri, við øllum tí tilfeingi sum vit hava súsandi rundanum oyruni á okkum hvønn einasta dag, segði Terji. SEV hevur tí sett sær fyri at øll orkunýtslan í 2030 skal koma frá varandi orkukeldum. Vit eru ótrúliga vælsignaði í Føroyum við grønari orku. Vit hava eina miðal vindferð omanfyri 10 m/s á nógvum støðum, sum er ideelt til vindorku framleiðslu. Vit hava í miðal umleið 1000 tímar av sól um árið, vit hava eitt ótrúliga áhugavert tilfeingi í sjóvarfallinum runt um í firðum, og so hava vit nógv regn - 1300 mm um árið og á útvaldum plássum upp til 3000 mm um árið. So tað er ikki smávegis. Um veturin hava vit mest av vatni og vindi, og sól um summarið, meðan sjóvarfallið er støðugt alt árið.

SEV stendur á odda fyri eini vinnu PhD verkætlan, sum í stuttum skal kanna, hvørji átøk skulu gerast fyri at tryggja støðufestið (stabilitetin) í el-skipanini í einum avbyrgdum oyggjasamfelag sum Føroyum, har stórur partur av el-framleiðsluni stavar frá  óstøðugum orkukeldum sum t.d. vindi og sól. Í hesum sambandi er ein búskaparlig optimal útbyggingarætlan frá 2020 til 2030 gjørd, við fleiri vindorkuútbyggingum, pumpuskipanum, vatnorkuskipan og orkugoymslum á battaríum og í byrgingum. Frá 2028 til 2030 er sólorkan eisini ein stórur partur av verkætlanini, tí tá verður mett at kostnaðurin av sólorkuskipanum er lækkaður so mikið, at eisini sól verður áhugaverd í Føroyum. Sjóvarfalsorkan er ikki partur av verkætlanini, men um tann tøknin kemur at rigga væl, so kemur hon at avloysa eina rúgvu av vind- og sólorkuni, segði Terji.

Terji greiddi nærri frá trimum nýggjum framleiðsluhættum. Hann byrjaði við Sjóvindmyllulund X, sum er ein sjóvindmyllulund við td. 12 Siemens Gamesa vindmyllum, staðsettar ca. 2,5 km úr Nólsoynni. Offshore vindorka hevur verið sera dýr, men prísurin er lækkaður nógv síðstu árini, og byrjar nú at líkjast føroysku Onshore vindorku prísunum. Orsøkin til at Offshore vindorka verður umhugsað, er m.a. at SEV upplivir avbjóðingar við atkomu til lendið á landi og ampagjøldum. Veðurlagið í Føroyum er eisini ein avbjóðing, av tí at vit hava vindviðurskifti á landi við nógvum turbulensi, umframt at áhugabólkar eisini rópa varskó um umhvørvið og vit hava eina vaksandi NIMBY effekt (Not In My BackYard) - fólk vilja øgiliga gjarna grøna orku - men vit skulu bara ikki síggja og hoyra tað. Tí er ein loysn at fara til sjós við vindmyllunum, tí so koma vit at uppliva minnið ampa av óljóði, skuggakasti og sjónligum inntrivum, tað eru javnari vindviðurskifti og minni turbulensur á sjónum.
Íløgan í Sjóvindmyllulund X er mett at kosta 1,4 til 1,9 mia. kr. við eini framleiðslu á 420-600 GWh, sum er meiri orka enn vit brúka í Føroyum í dag. Verkætlanin kann standa liðug í seinnu helvt av 2025, um SEV sleppur at gera innleiðandi kanningar til hana í 2020-2021.
Terji segði at avleidda virksemi av eini slíkari verkætlan kundi verið stórt. Tí vit kundu t.d. gjørt fundamentini í Føroyum og síðan brúkt tey sum eina lopfjøl út í heim, tí Offshore vindur er ein vaksandi vinna í Skotlandi, Norra, Danmark og aðrastaðni.

Næsti framleiðsluhátturin sum Terji kom inn á var sjóvarfalsorka, sum er ein orkukelda sum er støðug, tí sjóvarfallið er forsøgið. Sjóvarfalsorkan er enn á menningarstigi, men kann gerast sera týdningarmikil um hon kemur at rigga. Í løtuni verða spennandi royndir gjørdar í Vestmannasundi og vísa tær seg at ganga væl. Sjóvarfalsorkan kann, um hon riggar, koma í staðin fyri helvtina av vindorkuni og mestsum alla sólorkuna, sum annars eru tey sjónligu inntrivini í føroysku náttúruna.

Síðsti framleiðsluhátturin var sólorka, sum vit væntandi fara at síggja meira til í Føroyum. Ein slík skipan hevur síðsta árið verið í rakstri á fótbóltsvøllinum í Sumba, og hevur hon rigga sera væl, hon hevur eisini hildið til tað føroyska veðurlagið. Tað er avmarkað við lendi í Føroyum, sum riggar til sólorku, men við at seta sólorkuskipanir á vinnubygningar og við at brúka flótandi sólorkuskipanir, so hava vit nokk av plássi. Vit kundu t.d. brúkt Eiðisvatn til eitt 5MW flótandi sólanlegg. Tað vildi verið ein ávís synergieffekt við at brúkt tey vøtnini har vit frammanundan hava orkuframleiðslu, tí sum oftast er tað soleiðis, at tá tað er sól, so er tað ikki regn, tvs. at vit kunnu gagnnýtt tann elektriska infrastrukturin ið longu er í økinum, við at staðseta sólorkuna áleið somu støð, sum vit hava orkuframleiðslu frammanundan.

Tá vit í framtíðini fara at síggja eitt yvirskot av varandi orku, er tað sera umráðandi, at vit kunnu forskjóta framleiðsluna eitt sindur í tíð. Tað gera vit skilabest við at útbyggja orkugoymslur við pumpuskipanum, soleiðis at vit, tá ið vit hava avlopsorku t.d. frá óstøðugari vindorku, kunnu pumpa vatnið niðan aftur í byrgingarnar og so brúka hesa orkuna tá tørvur er á henni.

Terji endaði við at tosa um orkuskiftið í nýtsluni: í flutningi á landi, upphiting av húsum og í ídnaðinum. Terji ivaðist ikki í, at vit í framtíðini fara at fáa nógv fleiri elbilar, longu nú eru nógvir elbilar at síggja á føroysku vegunum. Og so skjótt sum elbilar verða tað betra økonomiska valið, fer tað at ganga skjótt at skifta bilaparkina til elbilar.

Tá tað kemur til upphiting av húsum, metti Terji at brúk er fyri nýhugsan fyri at fáa fleiri at skifta til hitapumpuskipanir. T.d. kundi okkurt felag bjóða seg fram at gjørt eina heildarloysn, sum fevndi um at gera orkumetingar, seta hitapumpuskipanir upp, taka oljufýr niður, taka oljutangar upp og at standa fyri rakstri og viðlíkahaldi av nýggju skipanini, t.d. fyri mánaðarligt gjald. Hetta hevði óivað skunda undir skifti, tí tað kann verða eitt sindur tekniskt møtimikið at skifta frá oljufýri til hitapumpu.   

Tað hevur verið mett at verða sera trupult at flyta ídnaðin yvir til elektriska orku, tann tunga flutningin, skip, upphiting av vinnubygningum o.s.fr., men har er stór menning á veg og veldigar broytingar at hóma. Gera vit framskrivingar yvir orkunýtsluna í Føroyum fram til 2030, og taka ídnaðin  við, so kunnu vit koma uppá eini 1100 GWh um árið og tað merkir, at vit eru noydd til at hugsa ótrúliga stórt, segði Terji. Tí vendi hann aftur til sjóvinnuvindmyllulundina: ”Tað er ein ótrúliga stór verkætlan, men haltkipp sum vit hava brúk fyri henni, um vit skulu gerast grøn í elframleiðsluni!”